Kırım Tatar müziğinin tarihi
Eski Türk ezgilerinden günümüzdeki yeniden doğuşa
Eski kökler
Kırım Tatarlarının müzik folkloru, Türk dilli halkların kültürünün yüzyıllar boyunca uygarlıkların kavşağında şekillenmiş özgün bir koludur. Kırım Tatar müziğinin kökleri Altın Orda dönemine, hatta daha derine — şarkının ve çalgı müziğinin günlük yaşama, törenlere ve bayramlara eşlik ettiği eski Türk göçebe geleneklerine uzanır. Kırım Tatarlarının müzik kültürü Türk, Arap, Fars ve daha sonra Avrupa geleneklerinden etkilenmiş, bu da ona eşsiz ve çok katmanlı bir karakter kazandırmıştır.
Kırım Hanlığı dönemi
Kırım Tatar müziğinin altın çağı, Altın Orda'nın mirasçısı olan en büyük devletlerden biri haline gelen Kırım Hanlığı dönemine (15.–18. yüzyıllar) denk gelir. Kırım Tatar bestecilik ve icra klasikleri tam da hanlığın müzik kültürünün derinliklerinden doğmuştur. Bu dönemin seçkin bestecisi, araştırmacıların 16. yüzyılın en büyük Türk bestecilerinden biri olarak kabul ettiği Han II. Gazi Giray'dır (Gazayî). Günümüze, çoğu tanbur için yazılmış ve Osmanlı müziğinin klasikleri arasına giren 69 eserinin notası ulaşmıştır. 16.–17. yüzyıl dönümünün bir diğer önemli bestecisi, bir dizi çok önemli saz eseri bırakan Nureddin Devlet Giray'dır.
Geleneksel çalgılar
Kırım Tatar müziğinin çalgı zenginliği birkaç grubu kapsar. Üflemeliler: zurna, tulup-zurna (gayda), kaval. Telliler: santır (bir tür santur), saz (orta çağın gezgin âşıklarına eşlik eden mızraplı çalgı), kemençe (yaylı çalgı). Vurmalılar: davul (büyük davul), dare-doyra (tef), dümbelek (çift küçük kös). Geleneksel çalgı topluluğu «davulcılar» adını taşır ve iki zurna, davul ile dareden oluşurdu. 19. yüzyılın sonunda müzik yaşamına klarnet, trompet ve keman, daha sonra ise akordeon ve elektro gitar girdi.
Müzik türleri
Kırım Tatar müziği çeşitli vokal ve çalgısal türleri kapsar. Çalgı ezgileri arasında «türkü», «yır», «oyun ava», «dolu», «karşılama», «yol avası», ayrıca «cıyın» ve «horan» yer alır. Halk müziğinin makamsal ve ezgisel zenginliğinin en parlak biçimde ortaya çıktığı uzun vokal türü «makam» (uzun avalar) özel bir yere sahiptir. Dans müziği, düğünlerde çalınan «ağır ava» ve «qaytarma» ikilisiyle temsil edilir. Qaytarma, doğanın döngülerini ve sonsuz hareketi simgeleyen, 7/8'lik karakteristik ölçüde hızlı bir danstır. Adı «dönüş» anlamına gelir; bu dans yalnızca Kırım Tatarlarına özgüdür ve Kafkasya, Türkiye ya da İran halklarında doğrudan bir karşılığı yoktur.
1944 sürgünü ve sonuçları
18–20 Mayıs 1944'te en az 191.000 Kırım Tatarı Kırım'dan Orta Asya'ya zorla sürgün edildi. Bu etnik temizlik eylemi halkın müzik kültürüne yıkıcı bir darbe indirdi. Kırım Tatar müziği fiilen yasaklandı, müzik okulları kapatıldı, icracılar ve kültür insanları baskıya uğradı. «Kırım» ve «Vatan» sözcüklerini açıkça kullanmak, ana dilde konuşmak yasaktı. Kırım Tatarcasındaki tek gazete gizlice basılıp dağıtılıyordu. «Ey, güzel Qırım» şarkısı halkın direnişinin gayri resmi marşı ve belleği koruma aracı haline geldi.
Sürgünde geleneğin korunması
Acımasız kısıtlamalara rağmen Kırım Tatar müziği yalnızca hayatta kalmakla kalmadı, ulusal kimliğin korunmasının en önemli aracı oldu. 1957'de Taşkent'te, 1939'da Akmescit'te kurulmuş olan «Qaytarma» şarkı ve dans topluluğu yeniden kuruldu. Toplulukta seçkin sanatçılar çalıştı: «Kırım bülbülü» lakaplı ve Özbekistan SSC Emektar Sanatçısı unvanına layık görülen şarkıcı Sabriye Erecepova, kemancı Enver Şerfedinov, ayrıca Ediye Topçu, Selime Çelebiyeva, Ablâmit Umerov ve Fevzi Bilâlov. 1960'tan itibaren toplulukta çalışan besteci Fevzi Aliyev, folklor temelinde profesyonel Kırım Tatar müziğinin gelişimine önemli katkıda bulundu.
Günümüzde yeniden doğuş
1980'lerin sonundan itibaren Kırım Tatarlarının anavatana dönüşü ve müzik kültürünün yeniden doğuşu süreci başladı. Hanlık döneminin neredeyse kaybolmuş onlarca eseri yeniden canlandırıldı, eski çalgılar — saz, bağlama, santur, ney, kemençe, zurna — yeniden hayat buldu. Qaytarmanın UNESCO Somut Olmayan Kültürel Miras listesine alınması için çalışmalar sürüyor. Çağdaş sanatçılar arasında, sürgüne adanmış «1944» şarkısıyla Eurovision 2016'yı kazanan Jamala özel bir yere sahiptir. 2023'te Kırım'ın her köşesinin geleneklerini birleştiren 14 Kırım Tatar şarkısından oluşan «QIRIM» albümünü yayımladı. Kırım Tatar müziği, halkın direncinin ve kültürel sürekliliğinin simgesi olarak yaşamaya devam ediyor.
Kırım Tatar müziğini dinleyin
Kırım Tatarlarının müzik mirasını Qaytarma platformunda keşfedin — qaytarma, ağır ava, türkü ve diğer türleri online dinleyin.
